مباهله

رویداد مباهله از رویدادهای صدر اسلام است. مباهله یعنی لعنت فرستادن و نفرین‌کردن دروغگو. سنت مباهله از دیرباز در میان برخی جوامع بشری و به ویژه اقوام سامی متداول بوده‌است.این واقعه در دوران پیامبر اسلام هنگامی رخ داد که پیامبر اسلام و اهل بیت او در یکسو و مسیحیان نجران در دیگر سو آمادهٔ مباهله یا نفرین طرف دیگر شدند. این واقعه پس از آن روی داد که محمد در نامه‌ای مسیحیان نجران را به اسلام دعوت کرده بود. به دنبال آن جمعی از مسیحیان نجران به مدینه آمده بودند تا در مورد درستی دعوت پیامبر تحقیق کنند و با او دربارهٔ خدا بودن عیسی به محاجه (دلیل آوردن) پرداخته و دلایل محمد برای بشر بودن عیسی برای آنها قانع کننده و دلیل مسیحیان برای وجود نداشتن الله برای مسلمانان قانع کننده نبود سرانجام بحث‌شان به جایی کشید که محمد خواست با مسیحیان به مباهله بپردازند.

این رویداد از سوی مسلمانان به عنوان یکی از برجستگی‌های اهل بیت محسوب شده و به عنوان دلیلی برای اثبات این امر که اصحاب کسا محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین می‌باشند، استفاده می‌شود.

بیست و چهارم ذی‌الحجه روز مباهله نام دارد.

جارالله زمخشری از دانشمندان بزرگ معتزلة، در کتاب تفسیر کشاف به فضیلت اصحاب کسا (کسانی که در روز مباهله همراه پیامبر بودند) اشاره کرده‌است.

مُباهله پیامبر(صل الله علیه و آله) با مسیحیان نجران، از رویدادهای صدر اسلام است که نشانه حقانیت دعوت پیامبر(صل الله علیه و آله) دانسته می‌شود. این واقعه همچنین بر فضیلت پیامبر(ص) و همراهان او در مباهله، یعنی امام علی(ع)، فاطمه(س) و حَسَنین(ع) دلالت دارد.

آیه ۶۱ سوره آل‌عمران از رویداد مباهله سخن گفته و به آیه مباهله شهرت دارد. شیعیان معتقدند در آیه مباهله، امام علی به منزلۀ نَفْس و جان پیامبر(ص) شمرده شده و از این‌رو این آیه را از فضایل امام علی(ع) می‌دانند. این واقعه در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده است.

براساس منابع، پیامبر(ص) پس از مناظره با مسیحیانِ نجران و ایمان نیاوردن آنان، پیشنهاد مباهله داد و آنان پذیرفتند؛ اما در روز موعود، مسیحیان نجران پس از مشاهده اینکه پیامبر(ص) اهل خانواده‌اش را با خود آورده، از مباهله خودداری کردند. مباهله درخواست لعن و نفرین الهی برای اثبات حقانیت است و بین دو طرفی رخ می‌دهد که هرکدام ادعای حقانیت دارند.

درباره روز و سال وقوع این رویداد، نظرات مختلفی وجود دارد. مشهور تاریخ‌نگاران وقوع آن را در سال ۱۰ قمری می‌دانند. همچنین در کتاب‌های دعا برای روز ۲۴ ذی‌الحجه به عنوان روز مباهله اعمالی ذکر شده است.

درباره این واقعه، آثار نوشتاری و هنری تولید شده است. از جمله آنها نقاشی‌ای است که در نسخه‌ای از کتاب آثارالباقیهٔ ابوریحان بیرونی (تاریخ کتابت نسخه: ۷۰۷ق) درج شده است.

مُباهَله، (به فارسی: مُباهِلِه) درخواست نفرین و مجازات از سوی خداوند، به‌منظور اثبات حقانیت و صداقت خود و اثبات بطلان سخن طرف مقابل است. مباهله زمانی انجام می‌شود که گفت‌وگو و استدلال به نتیجه نرسد و دو طرف بر سخن خود اصرار ورزند. گفته شده پیش از اسلام، مباهله میان برخی اقوام انجام می‌شده است.

مباهله پیامبر(ص) با مسیحیان نجران از جمله مباهله‌هایی است که در صدر اسلام انجام شده است. براساس برخی گزارش‌ها، اهل‌بیت(ع) نیز افرادی را به مباهله دعوت کرده‌اند؛ از جمله، امام باقر(ع) عبدالله بن عُمَر لِیثی را به مباهله فراخواند. همچنین عالمان شیعی مانند میرفِندِرسکی، جعفر کاشفُ‌الغِطاء و علامه طباطبایی، به‌پیروی از امامان(ع)، با مخالفان خود مباهله کرده یا آن‌ها را به مباهله دعوت کرده‌اند.

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ(۶۱)

«پس کسی که مجادله کند در آن پس از آنچه آمد تو را از دانش، پس بگو بیائید بخوانیم پسرانمان را و پسرانتان را و زنانمان را و زنانتان را و نفسهایمان (خودمان) را و نفسهایتان (خودتان) را، سپس نفرین نمائیم، پس بگردانیم لعنت خدا را بر دروغگویان». (سورهٔ آل‌عمران-آیهٔ ۶۱)

هنگامی که آیه مباهله نازل شد، پیامبر اسلام علی بن ابی طالب و فاطمه و حسن و حسین را به حضور طلبید و گفت اللهم هولاء اهلی (بار پروردگارا! اینان اهل بیت من هستند).

تشیع همچنین یکی از دلایل برتری و امتیاز علی برای جانشینی پیامبر اسلام را این ماجرا می‌داند.

به گفته سید نورالله حسینی شوشتری، مفسران اتفاق‌نظر دارند که «ابنائَنا» (فرزندانمان) در آیه مباهله اشاره به حسن و حسین، «نسائَنا» اشاره به فاطمه(سلام الله علیها) و «اَنفُسَنا» اشاره به امام علی(علیه السلام) دارد. همچنین علامه مجلسی احادیثی را که دلالت دارند بر اینکه آیه مباهله در شان آل‌عبا نازل شده، متواتر دانسته است. در کتاب اِحقاق‌الحق (تألیف ۱۰۱۴ق)، حدود شصت منبع از منابع اهل‌سنت ذکر شده‏‌اند که تصریح ‌می‌کنند آیه مباهله درباره این افراد نازل شده است.

امامان شیعه و برخی از صحابه پیامبر نیز برای اثبات فضایل امام علی(ع) به این آیه احتجاج کرده‌اند.

مباهله در اصل از «بَهل» به معنی رها کردن و برداشتن قید و بند از چیزی است. اما مباهله به معنای لعنت کردن یکدیگر و نفرین کردن است. سنت مباهله از دیرباز در میان برخی جوامع بشری و به ویژه اقوام سامی متداول بوده‌است. مباهله بر پایه این باور استوار است که در موارد نومیدی از اثبات حقیقت به طریق طبیعی، به عالم غیب روی آورده و درخواست کشف حقیقت از جانب خداوند می‌شود؛ از نمونه‌های دیگر می‌توان به سوگند پاکدامنی در بین بابلیان اشاره کرد که در موارد اتهام زنان به انجام عمل خلاف عفت برگزار می‌شد یا رد شدن متهم از آتش هوله که در صورت بی گناهی گزندی به او وارد نمی‌شد و نیز برخی آزمایشهای مشابه دیگر که برای اثبات بی گناهی در بین بومیان عرب مرسوم بوده‌است.در کتاب مقدس نیز مواردی از مباهله گزارش شده‌است. رقابت هابیل و قابیل نمونه ای از مباهله است که دو هدیه به پیشگاه خداوند تقدیم می‌دارند و خداوند یکی از آنها را برمی‌گزیند و به نشانه قبولی آتشی از آسمان بر هدیه فرد بر حق نازل می‌کند.

مباهله، در معنای اصطلاحی آن به معنای درخواست نزول لعن و عذاب بر مخالف پس از بی‌حاصل ماندن بحث و مناظره است و تنها به مواردی اختصاص دارد که دو طرف برای اثبات موضوعی غالب دینی و مذهبی، در مقابل یکدیگر قرار گرفته و از خداوند درخواست لعن و نفرین و نزول عذاب بر طرف دروغگو می‌کنند.

مباهله اختصاص به زمان پیامبر ندارد و در تمامی زمان‌ها قابل اجرا است. در روایتی از جعفر صادق نقل شده: اگر سخنان حق شما را مخالفان نپذیرفتند، آن‌ها را به مباهله دعوت کنید.

«مباهله» به این معناست که دو نفر یا دو گروه، برای اثبات حقانیت خود، از خداوند بخواهد بر طرف مقابلش که او را ظالم می‌پندارد، لعنت فرستد و دروغگو را رسوا سازد و مجازات کند. اقدام برای مباهله زمانی روی می‌دهد که استدلال و گفت‌وگوی علمی به نتیجه نرسیده باشد.

به‌گزارش منابع تاریخی و حدیثی، در صدر اسلام، مباهله یا دعوت به آن از سوی افراد مختلف رخ داده که از جملهٔ آن‌ها مباهله پیامبر(ص) با مسیحیان نجران است که در قرآن هم در آیه مباهله از آن سخن آمده است. از این مباهله برای اثبات حقانیت پیامبر اسلام استفاده می‌کنند. سیدمحمد حسین طباطبایی، فقیه و فیلسوف شیعه این مباهله پیامبر را معجزه دائمی او دانسته است.

مباهله پیامبر با مسیحیان نجران از وقایعی است که برای اثبات حقانیت پیامبر اسلام در دعوتش، از آن استفاده می‌شود. قرآن، در سوره آل‌عمران، به این رویداد اشاره کرده است. همچنین این واقعه از فضایل پنج‌تن (پیامبر(ص)، علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع)) به شمار می‌آید. از آن در منابع تفسیری و تاریخی سخن رفته است. درباره این واقعه، آثار نوشتاری و هنری‌ای تولید شده است.

به گزارش برخی از پژوهشگران، سنت مباهله پیش از اسلام وجود داشته است؛ مثلاً مردم قوم سام، در دوره تمدن بابِل، هرگاه می‌خواستند حقانیت خودشان یا مطالبشان را ثابت کنند، قسم می‌خوردند و نفرین می‌کردند که اگر دروغ گفته‌اند، خداوند آن‌ها را مجازات کند؛ همچنین بنابر روایتی که علامه مجلسی در بِحارالانوار نقل کرده، در سنت یهودیان و مسیحیان هم مباهله وجود داشته است.

از صدر اسلام، افراد مختلفی از مباهله برای اثبات مدعای خود استفاده کرده‌اند که برخی به شرح زیر است:

به گزارش تاریخ‌نویسان، پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله) در نامه‌ای به اُسقُف نجران، ساکنان نجران را به اسلام دعوت کرد. آن‌ها به مدینه آمدند و با پیامبر(ص) گفت‌وگو کردند؛ اما از اعتقاد به الوهیت حضرت عیسی(ع) دست برنداشتندد. پس از بحث و جدل، تصمیم به مباهله گرفتند. در روز مباهله، پیامبر(ص) با امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و حَسَنین(ع) حاضر شد؛ اما مسیحیان از مباهله منصرف شدند و درخواست مصالحه کردند. پیامبر به شرط پرداخت جزیه، با درخواست آنان موافقت کرد.

برپایه نقل علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، در برخی منابع حدیثی آمده است پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) یهودیان را نیز به مباهله دعوت کرد؛ اما آنان این دعوت را نپذیرفتند؛ همچنین در کتاب الجعفریات ذکر شده که امام علی(علیه السلام) درباره ظهارنداشتن کنیز، افراد را به مباهله دعوت کرد. به‌گزارش کلینی هم، زمانی که امام باقر(ع) با عبدالله بن عمر لیثی، دربارهٔ موضوعی بحث می‌کرد و او نمی‌پذیرفت، امام باقر(ع) وی را به مباهله فراخواند.

به گزارش ابومِخنَف، مقتل‌نویس شیعی، در واقعه کربلا، بُرَیر بن خُضَیر هَمْدانی، از شهدای کربلا و یزید بن مَعقَل، از لشکر عمر بن سعد، درباره جانشینی امام علی(علیه السلام) با هم مباهله کردند. به‌گفته فیض کاشانی در تفسیرالصّافی، عبدالله بن عباس، صحابی پیامبر(ص)، چند بار افراد مختلف همچون زید بن ثابت، از کاتبان قرآن، را به مباهله دعوت کرد.

شیخ مفید در ارشاد نقل می‌کند پدر خَیرانی، خادم امام جواد(ع) درباره جانشینی امام هادی(ع)، احمدبن محمد بن عیسی را که منکر جانشینی او(ع) بود، به مباهله دعوت کرد؛ ولی او ترسید و به جانشینی امام هادی(ع) اقرار کرد. همچنین شیخ طوسی در کتاب الغیبة می‌نویسد حسین بن روح نوبختی، سومین نفر از نواب اربعه، با شَلْمَغانی مباهله کرد و شلمغانی بعد از مدت کوتاهی کشته شد. نجاشی نیز بیان می‌کند ابوعبدالله صَفوانی با قاضی موصل درباره امامت مناظره و مباهله کرد و چند روز بعد، قاضی موصل مُرد.

ملا احمد نراقی، نویسنده معراج‌السّعادة، در خزائن نوشته است ابوالقاسم فِندِرسکی درسفر به شهری که کافران در آن زندگی می‌کردند، با آنان بحث کرد. آن‌ها پایداری معابدشان و خرابی مساجد مسلمانان را دلیل حقانیت مذهب‌شان می‌دانستند. میرفندرسکی ادعای آنان را رد کرد و برای اثبات سخنش، در معبدشان اذان گفت و نماز خواند که باعث فروریختن سقف آن شد.

گفته‌اند جعفر کاشف‌الْغِطاء، از مراجع تقلید قرن سیزدهم قمری، میرزا محمد اخباری، از شاخص‌ترین اخباری‌های ایران را به مباهله دعوت کرد و در بیابان‌های اطراف تهران منتظر وی ماند؛ ولی او نیامد. بنابر گزارشی هم، علامه طباطبایی به برخی از اهل کتاب پیشنهاد مباهله داده بود و معتقد بود مباهله حجّتی زنده است و هرگاه شرایط لازم فراهم باشد، نتیجه‌بخش خواهد بود.

بخش نجران، با هفتاد دهکده تابع خود، در نقطه مرزی حجاز و یمن قرار گرفته‌است. در آغاز پیدایش اسلام این نقطه، تنها نقطه مسیحی‌نشین حجاز بود که مردم آن، از بت‌پرستی دست کشیده و به آیین مسیح گرویده بودند.

مباهله، در ماه ذی الحجّه و محل آن در روزگار پیامبر اسلام در بیرون شهر مدینه بوده که اکنون داخل شهر قرار گرفته و در آن محل، مسجدی به نام «مسجد الإجابة» ساخته شده‌است. فاصلهٔ این مسجد تا «مسجد النّبی» تقریباً دو کیلومتر است.

بنا بر منابع تاریخی، واقعه مباهله پس از هجرت پیامبر به مدینه رخ داده است؛ اما درباره سال و روز آن نظرات مختلفی وجود دارد. شیخ مفید (درگذشت ۴۱۳ق) زمان وقوع مباهله را پس از فتح مکه (سال هشتم قمری) دانسته است. در تاریخ طبری (تألیف ۳۰۳ق) سال دهم قمری ذکر شده است. به گفته محمد محمدی ری‌شهری (درگذشت ۱۴۰۱ش) در کتاب فرهنگ‌نامه مباهله، مشهور تاریخ‌نگاران این رویداد را مربوط به سال دهم و برخی از آنها سال نهم قمری شمرده‌اند.

درباره روز مباهله نیز نظرات مختلفی وجود دارد؛ مانند ۲۱، ۲۴ و ۲۵ ذی‌الحجه. شیخ انصاری، ۲۴ ذی‌الحجه را نظر مشهور می‌داند. همچنین در کتاب‌های دعا، برای روز ۲۴ ذی‌الحجه اعمالی ذکر شده است. شیخ عباس قمی، در مفاتیح‌الجنان این اعمال را آورده است که از جمله آنها دعا، غسل و روزه است.

واقعه مباهله در مدینه رخ داده است؛ اما مکان دقیق آن مشخص نیست. در نزدیکی بقیع، مسجدی به نام مسجد مباهله و مسجدالاجابه شناخته می‌شود که زائرانْ آن را به‌عنوان مکان مباهله زیارت می‌کنند؛ اما می‌گویند در منابع تاریخی، از مسجدی به این نام یاد نشده است. محمدصادق نجمی (درگذشت ۱۳۹۰ش) نویسنده شیعه، معتقد است، این مسجد ارتباطی با مباهله ندارد و این اشتباه را ناشی از تشابه مفهوم اجابه و مباهله و نیز سخن ابن‌مشهدی می‌داند که به نماز خواندن در مسجد مباهله سفارش کرده است. ابن‌مشهدی (درگذشت ۶۱۰ق) در کتاب المزار، از مسجد مباهله یاد کرده و به خواندن نماز در آن سفارش نموده است. به گفته محمدصادق نجمی، علت اینکه در مکان مباهله مسجدی بنا نشده این است که پیامبر(ص) در این مکان نماز نخوانده است و مسلمانان در مکان‌هایی که نماز خواندنِ پیامبر قطعی بوده، مسجد می‌ساختند.

محمد بن یعقوب کلینی، محدث شیعی، روایاتی آورده که طبق آن‌ها، هنگام مباهله انگشتان دست راست خود را در انگشتان دست طرف مقابل قرار بدهیم. در روایتی دیگر آورده در مباهله، هفتاد بار طرف مقابل را نفرین کنید. در حدیثی دیگر، زمان مناسب برای مباهله، بین الطلوعین معرفی شده است.

پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) هم‌‎زمان با مکاتبه با سران حکومت‌های جهان، نامه‌ای به اُسقُف نجران نوشت و ساکنان نجران را به پذیرش دین اسلام دعوت کرد. گروهی، به نمایندگی از مسیحیان نجران، به مدینه رفتند و در مسجدالنبی با پیامبر اسلام گفتگو کردند. پیامبر ضمن معرفی خود، حضرت عیسی(ع) را بنده‌ای از بندگان خدا معرفی کرد. آنها نپذیرفتند و متولد شدن عیسی(ع) بدون پدر را دلیل بر الوهیت او دانستند.

پس از اصرار دو طرف بر حقانیت عقاید خود، تصمیم بر این شد که مسئله از راه مباهله خاتمه یابد. ازاین‌رو قرار شد فردای آن روز، همگی خارج از شهر مدینه، در صحرا برای مباهله آماده شوند. بامداد روز مباهله، پیامبر(ص) به همراه امام علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) از مدینه خارج شد. وقتی مسیحیان دیدند که پیامبر با عزیزترین افرادش برای مباهله آمده و همچون پیامبران برای مباهله روی دو زانو نشسته است، از مباهله منصرف شدند و درخواست مصالحه کردند. پیامبر نیز به شرط پرداخت جزیه، با درخواست آنان موافقت کرد. پس از برگشتن نصارا به نجران، دو تن از بزرگان هیئت اعزامی با هدایایی، نزد پیامبر(ص) آمدند و مسلمان شدند. فخررازی از مفسران اهل‌سنت (درگذشت ۶۰۶ق) گفته است که مفسران و محدثان بر این واقعه اتفاق‌نظر دارند.

هنگامی که نمایندگان مسیحیان نجران، پیشنهاد مباهله را از پیامبر شنیدند مهلت خواستند تا در این باره فکر و اندیشه و مشورت کنند. وقتی به بزرگان خود مراجعه کردند، اسقف آنان گفت: فردا بنگرید اگر محمد با اهل و فرزند خود آمد، از مباهله بپرهیزید و اگر با اصحاب خویش آمد، پس مباهله کنید که کاری از او ساخته نیست.

داستان مباهله فقط در منابع شیعی انعکاس نیافته‌است. بلکه در منابع غیر مسلمانان نیز آمده (مانند کتاب مباهله لویی ماسینیون و تاریخ تمدن ویل دورانت)و در منابع فراوانی از مسلمانان غیرشیعی هم آمده‌است.

در پاورقی کتاب مزبور در حدود شصت نفر از بزرگان اهل سنت ذکر شده‌اند که تصریح نموده‌اند آیه مباهله دربارهٔ اهل بیت نازل شده‌است و نام آن‌ها و مشخصات کتب آن‌ها را از صفحه ۴۶ تا ۷۶ مشروحاً آورده‌است. از جمله شخصیت‌های سرشناسی که این مطلب از آن‌ها نقل شده افراد زیر هستند:

• مسلم بن حجاج نیشابوری صاحب صحیح معروف که از کتب شش‌گانه مورد اعتماد اهل سنت است در جلد ۷ صفحه ۱۲۰ (چاپ محمد علی صبیح – مصر).
• احمد بن حنبل در کتاب مسند جلد اول صفحه ۱۸۵ (چاپ مصر).
• طبری در تفسیر معروفش در ذیل همین آیه جلد سوم صفحه ۱۹۲ (چاپ میمنیة – مصر).
• حاکم در کتاب مستدرک جلد سوم صفحه ۱۵۰ (چاپ حیدر آباد دکن).
• حافظ ابو نعیم اصفهانی در کتاب دلائل النبوة صفحه ۲۹۷(چاپ حیدر آباد).
• واحدی نیشابوری در کتاب اسباب النزول صفحه ۷۴ (چاپ الهندیة مصر).
• فخر رازی در تفسیر معروفش جلد۸ صفحه ۸۵ (چاپ البهیه مصر).
• ابن اثیر در کتاب جامع الاصول جلد ۹ صفحه ۴۷۰ (طبع السنة المحمدیة – مصر).
• ابن جوزی در تذکرة الخواص صفحه ۱۷ (چاپ نجف).
• قاضی بیضاوی در تفسیرش جلد ۲ صفحه ۲۲ (چاپ مصطفی محمد مصر).
• آلوسی در تفسیر روح المعانی جلد سوم صفحه ۱۶۷(چاپ منیریه مصر).
• طنطاوی مفسر معروف در تفسیر الجواهر جلد دوم صفحه ۱۲۰ (چاپ مصطفی البابی الحلبی – مصر).
• زمخشری در تفسیر کشاف جلد ۱ صفحه ۱۹۸ (چاپ مصطفی محمد – مصر).
• حافظ احمد بن حجر عسقلانی در کتاب الاصابة جلد ۲ صفحه ۵۰۳ (چاپ مصطفی محمد – مصر).
• ابن صباغ در کتاب الفصول المهمة صفحه ۱۰۸ (چاپ نجف).
• علامه قرطبی در تفسیر الجامع لاحکام القرآن جلد ۳ صفحه ۱۰۴ (چاپ مصر سال ۱۹۳۶).